Το Ιερό της Αφροδίτης
Στην αρχαιότητα η θεραπεία του σώματος και η ανάρρωση από τις διάφορες παθήσεις γινόταν στα Ασκληπεία που ήταν ένα είδος θεραπευτηρίων κάτι σαν τα σημερινά νοσοκομεία. Η περιποίηση του ασθενούς γινόταν όχι μόνο με βότανα ή χειρουργικές επεμβάσεις αλλά και με την εξασφάλιση συνθηκών ψυχικής ανάτασης. Γι αυτό και τα θεραπευτήρια εκείνης της εποχής ήταν σχεδόν Ιερά αφιερωμένα στους θεούς.
Τα Αφροδίσια ήταν ησυχαστήρια με πράσινο, νερά και χώρους αναψυχής για την θεραπεία της ψυχής κυρίως.
Ήταν δύο ή ένα τα Αφροδίσια του Πειραιά;
Μεταξύ αυτών των Ιερών, τα Αφροδίσια ήταν πολύ γνωστά και δημοφιλή. Ήταν ευρέως διαδεδομένα σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο. Στον Πειραιά υπήρχε τέτοιο Ιερό της Αφροδίτης και είναι πιθανό μάλιστα να υπήρχαν δύο. Αν ήταν πράγματι δύο, τότε το ένα θα βρισκόταν στο ανατολικό μέρος του λιμένα του Κανθάρου, εκεί που σήμερα είναι ο Άγιος Νικόλαος και το άλλο θα βρισκόταν στην δυτική ακτή του Κανθάρου, στην περιοχή της Δραπετσώνας. Εκεί βρίσκεται σήμερα ο Σταθμός Λαρίσης και η “Ανάπλαση Καστρακίου” ο χώρος δηλαδή από τον σταθμό και τα δύο αναψυκτήρια του Δήμου μέχρι την Ηετιώνεια Πύλη.
Δεν γνωρίζουμε, φυσικά, για ποιο λόγο αποφάσισαν οι αρχαίοι Αθηναίοι (και οι Πειραιώτες τότε Αθηναίοι ήταν) να δημιουργηθούν δύο ιερά της ίδιας θεάς στο ίδιο λιμάνι (του Κανθάρου) το ένα στη μια και το άλλο στην απέναντι πλευρά.
Είναι πιθανό να πρόκειται για λανθασμένη αρχικά υπόδειξη του Αφροδίσιου στην περιοχή όπου σήμερα είναι ο Άγιος Νικόλαος και τον εν συνεχεία προσδιορισμό του στην απέναντι ακτή της Δραπετσώνας χωρίς να αποκατασταθεί το αρχικό λάθος. Εμάς εδώ μας ενδιαφέρει το Ιερό της Αφροδίτης που υπήρχε στην πλευρά της Δραπετσώνας για το οποίο υπάρχει και ανασκαφικό εύρημα που στηρίζει την ύπαρξή του.
Τέτοια λάθη ήταν συνηθισμένα σε περασμένους αιώνες. Όλα τα προσδιόριζαν στον κεντρικό Πειραιά κι αγνοούσαν την απέναντι Ηετιώνεια Ακτή. Το πιο μεγάλο τέτοιο λάθος έγινε στην περίπτωση του Θεμιστόκλειου που, ακόμα, κάποιοι το αναζητούν στη απέναντι ακτή, στη σχολή ναυτικών δοκίμων παρά τις αποδείξεις που παρουσιάστηκαν ήδη από το 1906.
Αφού ένα τέτοιο μνημείο το τοποθετούσαν λανθασμένα, δύσκολο θα ήταν να το πράξουν και για ... ένα Αφροδίσιο;
ΥΠΑΡΞΗ ΤΟΥ ΑΦΡΟΔΙΣΙΟΥ
Οι μαρτυρίες που υπάρχουν αποδίδουν την ίδρυση του Αφροδίσιου σε μεγάλες νίκες της πόλης των Αθηνών. Άλλοι αποδίδουν την ίδρυση στον Θεμιστοκλή, σαν αφιέρωμα για την μεγάλη νίκη στη Σαλαμίνα και άλλοι το αποδίδουν στον Κόνωνα για τη νίκη του στην Κνίδο (στα παράλια της Μικράς Ασίας) όπου υπήρχε ο περίφημος ναός της “Κνιδίας Αφροδίτης”. Βεβαίως είναι ακόμα πιθανό να προϋπήρχε στην περιοχή αυτή κάποιος ναός της Αφροδίτης και να ενισχύθηκε με αφορμή αυτές τις νίκες από τους στρατηγούς που τις πέτυχαν.
ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ
Για την ύπαρξη του Αφροδίσιου Ιερού γίνονται καθαρές αναφορές στο έργο “Ειρήνη” του Αριστοφάνη καθώς και σε έργα του Παυσανία και του Πλουτάρχου. Από τον Αριστοφάνη(“Ειρήνη”) προέρχεται η εξής μαρτυρία:
“Έχει δε ο Πειραιεύς λιμένας τρεις, πάντας κλειστούς. Εις μεν εστιν ο Κανθάρου λιμήν, εν ώ τα νεώρια εξήκοντα. Είτα Αφροδίσιον είτα κύκλω του λιμένος στοαί πέντε”
Ο Γ.Σταϊχάουερ, σχολιάζοντας την πληροφορία αυτή λέει ότι τα νεώρια και το Αφροδίσιο αποτελούσαν τα πιο γνωστά σημεία του λιμένα του Κανθάρου και ότι αυτό επιβεβαιώνεται από επιγραφή της εποχής του Αυγούστου (IG II 1035). Επεξηγούντο στην επιγραφή οι θέσεις των “ψηκτρών” (ταρσανάδων) με βάση τα πιο γνωστά κτίρια του λιμανιού και περιγράφονταν ως εξής: Διαδοχικά από αριστερά (όπου ήταν η Ηετιώνεια) μέχρι δεξιά (όπου ήταν το Εμπόριον) τα σημαντικότερα κτήρια ήταν: Τα Νεώρια, το Αφροδίσιο, οι Στοές. Ο Παυσανίας αναφέρει (για τον Κόνωνα):
“Προς δε τη θαλάσση ωκοδόμησεν Αφροδίτης ιερόν, τριήρεις Λακεδαιμονίων κατεργασάμενος περί Κνίδον".
Λέει λοιπόν ο Παυσανίας ότι το Ιερό το ίδρυσε ο Κόνων σε ανάμνηση της νίκης του στην Κνίδο, γι αυτό και πιθανότατα ήταν ένα ιερό της “ΕΥΠΛΟΙΑΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ”.
Ο Πλούταρχος στο έργο του “Βίος Θεμιστοκλή” αναφέρει ότι: “Όθεν και μετά την νίκην απαρχής Αφροδίτης ιερόν ισρύσατο εν Πειραιεί, ως Αμμώνιος ο Λαμπτεύς εν περί των βωμώ φησί”. Δεν αποκλείεται να έχουν και οι δύο δίκιο με την έννοια ότι ο Θεμιστοκλής ίδρυσε το Αφροδίσιο μετά την εν Σαλαμίνα νίκη του και εν συνεχεία ο Κόνων το επισκεύασε και το επανίδρυσε ως “Ιερόν Ευπλοίας Αφροδίτης” μετά την νίκη του στην Κνίδο.
ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ
Για τους αρχαιολόγους, εκείνο που μετρά περισσότερο από ο,τιδήποτε άλλο στην τεκμηρίωση ενός χώρου ή γεγονότος ως ιστορικού, είναι τα ανασκαφικά ευρήματα. Στην περίπτωση του Αφροδίσιου, εκτός από τις γραπτές αναφορές, υπάρχουν και ανασκαφικά ευρήματα που εντοπίστηκαν στον χώρο ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα και που τα αναφέρει ο κ. Γ.Σταϊχάουερ.
Πέρα, λοιπόν, από τις γραπτές μαρτυρίες, υπάρχει και το σαφέστατο ανασκαφικό εύρημα που αποδεικνύει την ύπαρξη του Ιερού στον χώρο αυτόν.
ΟΙ ΠΛΑΚΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΣΚΑΦΗΣ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡΑΚΙ ΚΑΙ ΤΟ ΑΦΡΟΔΙΣΙΟ
Οι ανασκαφές που έγιναν στην Ηετιώνεια Πύλη από τον Φουκάρ (Fouca”rt BCH 1887 σελ. 126-138) έφεραν στο φως δυο πλάκες με επιγραφές που χαρακτηρίστηκαν με τα στοιχεία IG II 1656 και IG II 1657 και οι οποίες γράφουν τα εξής:
«ΕΠ’ ΕΥΒΟΥΛΙΔΟ ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΑΠΌ ΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΑΡΞΑΜΕΝΟΝ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΜΕΤΩΠΟ ΤΩΝ ΠΥΛΩΝ ΤΩΝ ΚΑΤΆ ΤΟ ΑΦΡΟΔΙΣΙΟΝ ΕΠΙ ΔΕΞΙΑ ΕΞΙΟΝΤΙ Γ[Η]ΗΗΓ[Δ]ΔΔΔΔ ΜΙΣΘΩΤΗΣ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ΒΟΙΩΤΙΟΣ ΑΥΤΉ ΠΡΟΣΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΛΙΘΩΝ» (IG II 1657)
Εδώ αναφέρεται ότι στο Αφροδίσιο εκτελέστηκαν κάποιες εργασίες, ίσως κάποιες επισκευές. Όλα αυτά έγιναν στο τείχος που βρέθηκαν οι πλάκες και επομένως εκεί κοντά ήταν το Αφροδίσιο. Αναφέρεται η εποχή (επί Ευβουλίδου άρχοντος) ο εργολάβος (Δημοσθένης από Βοιωτία), τα υλικά (λίθοι) και το ποσό που πήρε ο μισθωτής.
«ΕΠΙ ΔΙΟΦΑΝΤΟ ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΣΚΙΡΟΦΟΡΙΩΝΟΣ ΜΗΝΟΣ ΕΣ ΤΑ ΚΑΤ’ ΗΜΕΡΑΝ ΕΡΓΑ ΖΕΥΓΕΣΙ ΤΟΥΣ ΛΙΘΟΥΣ ΑΓΟΥΣΙ ΜΙΣΘΟΣ/ ΗΓ[Δ] Δ/ΣΙΔΗΡΙΩΝ ΜΙΣΘΟΣ Γ[Δ]» (IG II 1656)
ΠΙΘΑΝΑ ΕΡΕΙΠΙΑ ΤΟΥ ΑΦΡΟΔΙΣΙΟΥ
Εδώ αναφέρεται και πάλι η εποχή, ο άρχων και ο μήνας, και οι μισθοί των εργατών. Να σημειωθεί ότι οι ανασκαφές που έγιναν και ανέδειξαν την Ηετιώνεια Πύλη και βρήκαν στοιχεία για την χρονολόγηση των διαφόρων τειχών και οχυρώσεών της προήλθαν από την έρευνα της Γαλλικής αποστολής για το Αφροδίσιο.
Όλα τα παραπάνω, οι γραπτές αναφορές και τα ανασκαφικά ευρήματα, πιστοποιούν ότι υπήρχε πραγματικά στην αρχαιότητα Ιερό της Αφροδίτης. Βρισκόταν κοντά στην Ηετιώνεια Πύλη και εκεί όπου σήμερα είναι ο ΟΣΕ (Σταθμός Λαρίσης). Είναι πιθανό το Αφροδίσιο να εκτεινόταν και σε μέρος του χώρου που χαρακτηρίζεται ως «Καστράκι» και όπου παλιότερα βρισκόταν ο χώρος του τελωνείου του Πειραιά.
Από την ανασκαφή των Γάλλων στα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τα τέλη του 20ου αιώνα το μνημείο υπέστη τεράστιες καταστροφές (όπως και ολόκληρη η Ηετιώνεια Πύλη). Οι βομβαρδισμοί του 1944 συνετέλεσαν πολύ ώστε μετά τον πόλεμο το Καστράκι (η Ηετιώνεια Πύλη) να φαίνεται ελάχιστα ενώ το Αφροδίσιο εξαφανίστηκε. Οι προσχώσεις του ΟΣΕ και του λιμανιού αποτελείωσαν και ό,τι είχε ενδεχομένως απομείνει.
Δυστυχώς η κατάσταση του χώρου στον ΟΣΕ είναι απερίγραπτη. Εγκατάλειψη κι αδιαφορία αφού κανείς δεν πιστεύει ή δεν γνωρίζει την ύπαρξη του σημαντικού αυτού αρχαιολογικού χώρου. Μόνο θλίψη προκαλούν οι εικόνες από τα απομεινάρια του Ιερού μέσα στον σταθμό Λαρίσης.
ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ
Η επόμενη ανασκαφή έγινε τα χρόνια 1997-2001 κυρίως χάρη στη χρηματοδότηση του ΟΛΠ και με τη βοήθεια των “Φίλων του Αρχαιολογικού Μουσείου Πειραιά” (με πρόεδρο τον Γιάννη Πολυχρονόπουλο). Στις ανασκαφές για την Ηετιώνεια βρέθηκαν και στοιχεία που πιθανώς ανήκαν στο Αφροδίσιο ιερό. Ο Γ. Σταϊχάουερ, επικεφαλής της ανασκαφής, σημείωσε ότι δεν βρέθηκε κανένα θεμέλιο του ναού. Το κατέστρεψαν εκ θεμελίων έτσι ώστε να χαθεί στην λήθη η ύπαρξή του; Ίσως ...
Αυτό το τμήμα της Ηετιώνειας Πύλης πιθανώς να ήταν κατά τον κ. Σταϊνχάουερ μέρος του Αφροδίσιου. Ο κ. Γ. Σταϊνχάουερ υποδεικνύει έναν χώρο σαν πιθανό μέρος του Αφροδίσιου. Είναι ένα μακρόστενο οικοδόμημα 23 μ. x 6 μ. με τρία δωμάτια, εκ των οποίων το κεντρικό είχε κατώφλι που οδηγούσε σε μια μεγάλη αυλή (πλάτους 15 μ.). Υπάρχει και μια σειρά από τέσσερις λάκκους στους οποίους ενδεχομένως ήταν φυτεμένα τα δέντρα της αυλής. Ό,τι έχει απομείνει, λοιπόν, από το Αφροδίσιο είναι αυτά τα πιθανά ερείπια και τα υπολείμματα εντός του Σταθμού Λαρίσης που είναι χώρος ακριβώς δίπλα και σε συνέχεια της Ηετιώνειας.
ΧΑΜΕΝΗ ΟΜΟΡΦΙΑ
Τα Αφροδίσια, όπως τονίσαμε, ήταν τόποι ιεροί που χρησίμευαν για θεραπεία σε όσους δεν μπορούσαν να βρεθούν σε φημισμένους χώρους όπως οι Δελφοί, η Σαμοθράκη κλπ. Το τοπίο μέσα και γύρω από τον Ναό ήταν πάντα φροντισμένο ώστε να είναι θαυμάσιο και να βοηθά στους προσερχόμενους να ηρεμήσουν και να βρεθούν κοντά στους θεούς, δηλαδή τη φύση. Μια τέτοια γωνιά, μεγάλης φυσικής ομορφιάς και καλλιέργειας του πνεύματος ήταν το Αφροδίσιο στο Καστράκι πριν υποστεί τις καταστροφές που προκάλεσαν επιδρομείς άρπαγες ή φανατικοί εχθροί της αρχαίας θρησκείας. Δίπλα στη θάλασσα, γεμάτο δέντρα (έχουν βρεθεί και οπές μέσα στις οποίες πιθανώς φύτευαν δέντρα) και προστατευμένο από κάθε επιβουλή, το Αφροδίσιο ήταν ένας τόπος γαλήνης και ομορφιάς που στόλιζε το αρχαίο λιμάνι.Τώρα, στον χώρο του ΟΣΕ, τάφοι ανοιχτοί, αρχαίες πέτρες, χώροι με πιθανή αρχαιολογική αξία, κείτονται απροστάτευτοι και ξεχασμένοι.
